مسئولیت‌پذیری و شفافیت درس حکومت علوی؛ کرامت ذاتی انسان در دیدگاه امام

خبرگزاری مهر -گروه دین، حوزه و اندیشه-عصمت علی آبادی: امروز سیزدهم رجب المرجب، سالروز میلاد امام امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام و روز پدر است. شناخت امام علی (ع)، تبیین الگویی زنده برای زندگی فردی، اجتماعی و مدیریتی انسان معاصر است. سیره و اندیشه امیرالمؤمنین (ع) مجموعه‌ای هماهنگ از ایمان، عقلانیت، عدالت و مسئولیت‌پذیری را به نمایش می‌گذارد. در ادامه، برای بررسی شخصیت، سیره و پیام امام علی (ع) با حجت الاسلام علی حسنلو استاد حوزه علمیه به گفتگو پرداختیم که حاصل آن تقدیم مخاطبان می‌شود:

*اگر بخواهید جایگاه ویژه امام علی (ع) را در یک معرفی کوتاه بیان کنید، چه می‌گوئید؟

امام علی (ع) کامل‌ترین نمونه انسان تربیت‌شده در مکتب پیامبر اسلام (ص) است و انسانی است که ایمان، عقلانیت، عدالت و شجاعت را در عمل به بالاترین درجه رساند. او نخستین ایمان‌آورنده به پیامبر (ص) و نزدیک‌ترین فرد به ایشان از جهت معرفت و سلوک الهی بود.امیرالمؤمنین (ع) نه‌تنها یک شخصیت تاریخی است، بلکه امام منصوب از جانب خداوند و ادامه‌دهنده مسیر نبوت در قالب امامت محسوب می‌شود.

جایگاه ایشان در اعتقاد شیعه، جایگاه ولیّ خدا و حجت الهی بر مردم است و کسی است که هم راه را می‌شناسد و هم توان هدایت جامعه را داراست. زندگی امام علی (ع) ترکیبی از عبادت عارفانه، اخلاق انسانی و مسئولیت اجتماعی را به تصویر می‌کشد.او از محراب عبادت تا میدان قضاوت و اداره جامعه، در همه عرصه‌ها معیار حق و باطل بود.

*مهم‌ترین ویژگی شخصیتی امام علی (ع) از نظر شما چیست؟

اگر یک ویژگی محوری برای امام علی (ع) نام برده شود، باید از عدالت سخن گفته شود. این عدالت از توحید و بندگی خالصانه خداوند سرچشمه می‌گرفت.عدالت علوی حاصل مصلحت‌سنجی‌های سیاسی نبود، بلکه نتیجه ایمان عمیق به حضور خدا در همه شئون زندگی بود.

عدالت در نگاه امام علی (ع) به معنای مساوات ظاهری نبود، بلکه به معنای قراردادن هر چیز در جای درست خود معنا می‌شد.به همین دلیل، در حکومت ایشان حتی نزدیک‌ترین افراد نیز از امتیاز ویژه برخوردار نمی‌شدند. این عدالت‌محوری هزینه‌های سنگینی برای امام (ع) ایجاد کرد، اما هرگز او را از پایبندی به اصول الهی بازنداشت. همین پایبندی، امام علی (ع) را به الگوی همیشگی حق‌طلبان تبدیل کرد.

*رابطه امام علی (ع) با معلم خود حضرت پیامبر (ص) چگونه بود؟

رابطه امام علی (ع) با پیامبر (ص) رابطه‌ای عادی یا صرفاً خانوادگی محسوب نمی‌شد.این رابطه، پیوندی عمیق میان استاد و شاگرد و میان جانشین و مأمور الهی به‌شمار می‌رفت.پیامبر (ص) از دوران کودکی، امام علی (ع) را تحت تربیت مستقیم خود قرار دادند.

در روایات معتبر شیعه و اهل سنت بارها تأکید شد که علی (ع) پرورش‌یافته پیامبر (ص) بود.علم و معرفت امام علی (ع) از سرچشمه نبوت نشأت می‌گرفت.حدیث معروف من شهر علم هستم و علی درِ آن است همین حقیقت را بیان می‌کند.اوج این رابطه در واقعه غدیر نمایان شد، جایی که پیامبر (ص) به فرمان خداوند، امام علی (ع) را به‌عنوان ولی و جانشین پس از خود معرفی کردند. این واقعه، پایه اعتقادی امامت در مکتب تشیع را شکل داد.

*چرا امام علی (ع) را الگوی کامل عدالت می‌دانند؟

عدالت امام علی (ع) تنها در گفتار خلاصه نمی‌شد، بلکه در عمل و تصمیم‌گیری‌های دشوار مدیریتی ظهور پیدا می‌کرد.ایشان در دوران حکومت، بیت‌المال را با نهایت دقت صیانت می‌کردند.او اجازه نمی‌داد حق مردم قربانی روابط شخصی یا فشارهای سیاسی شود.

برخورد یکسان با نزدیکان و دیگران، قاطعیت در برابر فساد و توجه ویژه به حقوق محرومان جلوه‌هایی از عدالت علوی بود. ماجرای برخورد امام (ع) با برادرشان عقیل، نمونه‌ای روشن از این رویکرد به‌شمار می‌رود.در منطق امام علی (ع)، حکومت وسیله‌ای برای خدمت و اقامه حق محسوب می‌شد.همین نگاه الهی، عدالت ایشان را به الگویی ماندگار در تاریخ تبدیل کرد.

*امام علی (ع) چه نگاهی به مردم و جامعه داشتند؟

امام علی (ع) انسان‌ها را بندگان خدا و دارای کرامت ذاتی می‌دانستند. در نامه معروف به مالک اشتر، ایشان جامعه انسانی را یا برادر دینی یا همنوع در آفرینش معرفی می‌کنند.این نگاه، نگاهی عمیق، انسانی و ریشه‌دار در توحید بود.

امام علی (ع) اعتقاد داشتند که حاکم اسلامی وظیفه دارد بیشترین توجه را به ضعیف‌ترین اقشار جامعه معطوف کند. فقرا، یتیمان و مظلومان در نگاه ایشان جایگاهی ویژه داشتند. این نگرش اجتماعی، امام علی (ع) را به امام زندگی و جامعه تبدیل کرد. او دینداری را در متن زندگی اجتماعی معنا کرد.

*امام علی (ع) چه فرمانی برای مسئولان امروز دارد؟

مهم‌ترین پیام امام علی (ع) برای مسئولان، مسئولیت‌پذیری در برابر خدا و مردم است. از نگاه ایشان، قدرت امانت الهی است، نه ابزار برتری. شفافیت، ساده‌زیستی، عدالت و دوری از اشرافی‌گری، اصول اصلی مدیریت علوی است؛ اصولی که امروز نیز کاملاً کاربردی و حیاتی‌اند. اگر مسئولان جامعه از این الگو پیروی کنند، بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و مدیریتی برطرف خواهد شد.